روايات اسلامي نشان مي دهند كه كتمان عبادت براي حفظ اخلاص و اظهار آن براي اهداف اجتماعي هر دو معتبرند و با توجه به نيت و شرايط، تعارض ظاهري ميانشان قابل جمع است.
به گزارش پايگاه فكر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ يك پرسشگر از مركز ملي پاسخگوئي به سوالات ديني ارائه شده است:
پرسش:
چگونه مي توان ميان رواياتِ توصيه به كتمان اعمال نيك (براي پرهيز از ريا) و رواياتِ توصيه به اظهار عمل صالح (براي ايجاد الگوسازي و تشويق ديگران) جمع كرد؟ آيا اختلاف اين دسته از روايات ناشي از تفاوت شرايط، نيت ها يا قلمروهاي مخاطب است؟
پاسخ:
در متون روايي، دودسته تعاليم در خصوص شيوه انجام عبادات و اعمال نيك وجود دارد: گروهي كه بر پنهاني بودن و انجام مخفيانه عمل تأكيد دارند و گروهي ديگر آشكارسازي و علني كردن آن را توصيه كرده اند. در نگاه نخست، اين دودسته از روايات متعارض به نظر مي رسند. در ادامه سعي شده با بررسي شواهد روايي، نسبت ميان اين دودسته روايات روشن شده و راهكار جمع ميان آن ها را ارائه شود.
الف: فضيلت مخفي بودن عبادات
در آموزه هاي اسلامي، اصل بر آن است كه عبادت و دعا با حالت اخلاص، خشوع و در خلوت انجام گيرد. قرآن كريم در آيه 55 سوره اعراف مي فرمايد:
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَهً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ؛
پروردگارتان را از روي فروتني و زاري و مخفيانه بخوانيد (و از آداب و شرايط دعا تجاوز نكنيد)؛ يقيناً خدا متجاوزان را دوست ندارد.
اين آيه بر دعا و عبادت پنهاني تأكيد دارد و آن را نشانه اي از تواضع و پرهيز از خودنمايي مي داند. در روايات نيز همين معنا تكرار شده است. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله فرمودند:
خَيْرُ الدُّعَاءِ الْخَفِيُّ قَالَ تَعَالَي ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَهً؛ (1)
بهترين دعا آن است كه پنهان باشد
چنانچه خداي تعالي فرموده:
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَهً؛ خدا را در نهان بخوانيد.
همچنين در حديثي ديگر فرمودند:
خَيْرُ الْعِبَادَهِ أَخْفَاهَا وَ قَالَ: خَيْرُ الذِّكْرِ الْخَفِيُّ وَ قَالَ: دُعَاءُ السِّرِّ يَزِيدُ عَلَي الْجَهْرِ سَبْعِينَ ضِعْفاً؛ و أثني الله سبحانه علي زكريا ع بقوله إِذْ نادي رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا؛ (2)
بهترين عبادات پنهانترين آن هاست و نيز فرمود بهترين ذكر، ذكر پنهاني است همچنين فرمودند: دعاي نهاني، هفتاد برابر دعاي آشكار، ارزش دارد. خداوند سبحان، زكريا عليه السلام را چنين ستوده است: "آنگاه كه پروردگارش را نهاني ندا داد".
اين مضمون در كلمات امامان معصوم عليهم السلام نيز مورد تأكيد قرار گرفته است. از امام رضا عليه السلام نقل شده كه فمودند:
دعاي پنهاني هفتاد برابر دعاي آشكار برتري دارد. (3)
در حديثي از پيامبر صلي الله عليه و آله نيز نقل شده كه فرمودند:
بزرگ ترين ثواب را آن عبادتي دارد كه پنهان تر انجام گيرد. (4)
در روايتي قدسي نيز آمده است كه:
هر كس براي رفع اندوه و گرفتاري هاي خود عبادت نهاني داشته باشد، خداوند به او آرامش عطا مي كند. (5)
امام صادق عليه السلام نيز در حديثي مي فرمايند:
مَا يَعْلَمُ عِظَمَ ثَوَابِ الدُّعَاءِ وَ تَسْبِيحِ الْعَبْدِ فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ نَفْسِهِ إِلَّا اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي؛ (6)
بزرگيِ ثواب دعا و تسبيحي را كه بنده در خلوت خويش مي كند، جز خداوند تبارك وتعالي كسي نمي داند.
اين روايات نشان مي دهد كه راز و ارزش عبادت در پنهاني بودن آن است. حتي لقمان حكيم در وصاياي خويش به فرزندش سفارش كرده است كه هرگاه تنها شد، به دعا و نيايش بپردازد. (7) امام صادق عليه السلام نيز در حديثي ديگر مي فرمايند: خداوند بندگاني را كه عبادتشان مخفيانه بوده است، به صورت پنهاني وارد بهشت مي گرداند. (8)
از مجموعه اين روايات برمي آيد كه مخفي نگاه داشتن عبادات، افزون بر حفظ اخلاص، ثواب و پاداشي به مراتب بيشتر از عبادات آشكار دارد و در تربيت روحي انسان تأثيري عميق تر بر جاي مي گذارد.
ب: شرايط و اهداف آشكار كردن عبادت
در بخش پيشين، بر فضيلت عبادت نهاني تأكيد شد. بااين حال، بايد توجه داشت كه آشكار كردن عبادت، اگر با نيت ريا همراه نباشد، حرام نيست. تنها تفاوت در اين است كه عبادت پنهاني ثواب بيشتري دارد. چنان كه در حديثي از امام رضا عليه السلام آمده است:
الْمُسْتَتِرُ بِالْحَسَنَهِ لَهُ سَبْعُونَ ضِعْفاً وَ الْمُذِيعُ لَهُ وَاحِدٌ وَ الْمُسْتَتِرُ بِالسَّيِّئَهِ مَغْفُورٌ لَهَا وَ الْمُذِيعُ لَهَا مَخْذُول؛ (9)
كسي كه خوبي هاي خود را پنهان دارد، هفتاد برابر پاداش مي بيند و كسي كه آن را آشكار كند، يك پاداش دارد و كسي كه گناه خود را پوشيده دارد، گناهش بخشيده مي شود و كسي كه آن را علني و افشا كند، خوار و ذليل خواهد شد.
امام صادق عليه السلام نيز فرمودند:
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ يُعْبَدَ فِي السِّرِّ كَمَا يُحِبُّ أَنْ يُعْبَدَ فِي الْعَلَانِيَهِ؛ (10)
خداوند دوست دارد در نهان عبادت شود، همان طور كه دوست دارد در عيان عبادت شود.
بنابراين، اصل عبادت علني في نفسه فضيلت دارد، هرچند در مقايسه با عبادت مخفي، ارزش كمتري دارد؛ اما گاهي شرايط و اهدافي ايجاب مي كند كه عمل نيك به صورت علني انجام گيرد. برخي از اين شرايط عبارت اند از:
1. تبليغ سنت حسنه
يكي از حكمت هاي علني كردن عبادت، تبليغ و ترويج عمل صالح است. در روايتي از امام صادق عليه السلام آمده است:
مَا كَانَ مِنَ الصَّدَقَهِ وَ الصَّلَاهِ وَ الصَّوْمِ وَ أَعْمَالِ الْبِرِّ كُلِّهَا تَطَوُّعاً فَأَفْضَلُهُ مَا كَانَ سِرّاً وَ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَاجِباً مَفْرُوضاً فَأَفْضَلُهُ أَنْ يُعْلَنَ بِهِ؛ (11)
صدقه، نماز، روزه و همه اعمال نيك مستحبي بهتر است مخفيانه آورده شود و هركدام از اين ها واجب باشد، بهتر اين است كه علني انجام گردد.
براي نمونه، درباره زكات كه از واجبات اجتماعي است؛ امام صادق عليه السلام فرموده اند:
هر فريضه اي كه خداوند واجب مي كند، آشكار آن بهتر از پنهان است و هر طاعتي كه مردم با اختيار پيش قدم شوند، پنهان آن بهتر از آشكار است. اگر كسي زكات خود را بر دوش بگذارد و آشكارا ميان حاجتمندان تقسيم كند، كار بسيار شايسته و خوبي كرده است. (12)
در حديثي ديگر نيز نقل شده كه:
راوي گويد: امام باقر عليه السلام در مورد گفتار خداوند عزّ و جلّ كه مي فرمايد: "إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِي؛ اگر صدقات را آشكار كنيد پس چه نيكوست" فرمود: منظور زكات واجب است. راوي گويد: گفتم: (منظور از اين فراز آيه چيست ؟) كه "وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراء؛ و اگر آن را پنهان كنيد و به فقرا دهيد." فرمود: منظور صدقه مستحبي است، همانا مؤمنان آشكار كردن واجبات و پنهان نمودن مستحبات را دوست مي داشتند. (13)
2. الگوسازي
گاه آشكار كردن عبادت به وسيله افراد اثرگذار، نقش الگو براي ديگران دارد. پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله فرمودند:
السِّرُّ أفضَلُ مِن العَلانِيهِ، والعلانِيهُ لِمَن أرادَ الاقتِداءَ؛ (14)
عمل نهاني بهتر از آشكار است. انجام آشكار (اين كارها) براي كسي (خوب) است كه بخواهد الگو قرار گيرد.
بنابراين، هنگامي كه عمل فرد موجب الگوگيري سايرين مي شود، انجام علني آن پسنديده است.
3. عمل به شعائر
برخي عبادات، به دليل جايگاه نمادين خود، بايد آشكار برگزار شوند تا به عنوان شعائر ديني شناخته شوند و مايه تقويت ايمان مسلمانان و تحقير دشمنان باشند. نماز جمعه، جماعت و حج ازاين دست به شمار مي آيند. در روايت آمده است: در اين حالت، عبادت آشكار از جهت فضيلت بسيار بالاتر از عمل نهاني محسوب مي شود. مثلاً در حديثي از امام رضا عليه السلام، يك ركعت نماز جماعت چندين برابر بافضيلت تر از نماز فرادي دانسته شده است:
وَ أَفْضَلُ صَلَاهِ الرَّجُلِ فِي جَمَاعَهٍ وَ صَلَاهٌ وَاحِدَهٌ فِي جَمَاعَهٍ بِخَمْسٍ وَ عِشْرِينَ صَلَاهً مِنْ غَيْرِ جَمَاعَهٍ وَ تُرْفَعُ لَهُ فِي الْجَنَّهِ خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ دَرَجَه؛ (15)
بهترين نماز، نمازي است كه به جماعت خوانده شود؛ يك ركعت نماز جماعت، معادل بيست وپنج ركعت نماز فرادي است و در بهشت براي او بيست وپنج درجه بالا مي برد.
4. تأثيرگذاري بيشتر
برخي موارد، اقتضا دارد دعا يا عبادت در جمع صورت گيرد تا اثر معنوي و اجتماعي بيشتري بر جاي گذارد. در حديثي آمده است:
لَا يَجْتَمِعُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فِي أَمْرٍ وَاحِدٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ تَعَالَي لَهُمْ حَتَّي لَوْ دَعَوْا عَلَي جَبَلٍ لَأَزَالُوهُ؛ (16)
هرگاه چهل مرد گِرد هم آيند و براي حاجتي واحد به درگاه خدا دعا كنند، حتماً خداوند، دعايشان را اجابت ميكند. حتّي اگر كوهي را نفرين كنند، آن كوه را (با دعايشان) از جا برميكنند.
در سيره اهل بيت عليهم السلام نيز دعاهاي علني ديده مي شود. امام باقر عليه السلام در گرفتاري ها اهل خانه را گرد مي آورد و در جمع دعا مي كرد و آنان آمين مي گفتند (17). دعاي عرفه امام حسين عليه السلام نيز نمونه اي برجسته از دعا در جمع اصحاب است. (18)
بنابراين، از مجموع آيات و روايات برمي آيد كه توصيه به كتمان اعمال نيك، ناظر به جايي است كه انگيزه انسان، حفظ اخلاص و دوري از ريا باشد. در اين حالت، پنهان كردن عمل علاوه بر پاداش مضاعف، باعث صيانت از نيت و جلوگيري از خودنمايي مي شود. به همين دليل، عبادت در خفا در بيشتر موارد ازنظر ثواب و اثر معنوي برتر دانسته شده است؛ بنابراين، محور اصلي اين دسته از روايات، توجه به نيت و انگيزه دروني است.
در مقابل، رواياتي كه بر اظهار عمل صالح تأكيد دارند، به شرايط اجتماعي و كاركرد بيروني عمل نظر دارند. هنگامي كه آشكارسازي عبادت بتواند سبب تبليغ سنت حسنه، ايجاد الگو براي ديگران، تقويت شعائر ديني يا افزايش اثر اجتماعي و معنوي عمل شود، اظهار عبادت ارزشمند و بلكه لازم خواهد بود. بر اين اساس، جمع ميان اين روايات ممكن است و هر يك ناظر به بُعد خاصي از زندگي عبادي انسان است.
نتيجه:
بررسي روايات نشان داد كه توصيه به كتمان عمل، ناظر به موقعيت هايي است كه اخلاص فردي و پرهيز از ريا در اولويت قرار دارد؛ در اين شرايط، عمل پنهان ازنظر ثواب و اثر تربيتي برتر شمرده مي شود. در مقابل، تأكيد بر اظهار عبادت در رواياتي است كه شرايط اجتماعي، تبليغي و تربيتي اقتضا مي كند عمل نيك آشكار شود؛ مانند ترويج سنت حسنه، الگوسازي، تقويت شعائر ديني يا افزايش اثر معنوي جمعي.
بدين ترتيب، تعارض ظاهري ميان اين دودسته روايات برطرف مي گردد و هر يك در قلمروي خاص و با كاركرد ويژه خود، جايگاه معتبر دارند.
پي نوشت ها:
1. ديلمي، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلي الصواب (للديلمي)، محقق / مصحح: ندارد، قم: الشريف الرضي، 1412 ق، ج1، ص 154.
2. ديلمي، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلي الصواب (للديلمي)، محقق / مصحح: ندارد، قم: الشريف الرضي، 1412 ق، ج1، ص 154.
3. كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، محقق / مصحح: غفاري علي اكبر و آخوندي، محمد، تهران: دار الكتب الإسلاميه، 1407 ق، ج2، ص 476، ح 1.
4. حميري، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد (ط - الحديثه)، محقق: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، 1413 ق، ص 135، ح 475.
5. شيخ حر عاملي، محمد بن حسن، الجواهر السنيه في الأحاديث القدسيه (كليات حديث قدسي)، محقق / مصحح: ندارد، تهران: انتشارات دهقان، 1380 ش، ص 344.
6. ابن طاووس، علي بن موسي، فلاح السائل و نجاح المسائل، محقق / مصحح: ندارد، قم: بوستان كتاب، 1406 ق، ص 36.
7. المحاسن، ج2، ص 376، ح 145.
8. ابن طاووس، علي بن موسي، فلاح السائل و نجاح المسائل، محقق / مصحح: ندارد، قم: بوستان كتاب، 1406 ق، ص 36.
9. مفيد، محمد بن محمد، الإختصاص، محقق / مصحح: غفاري، علي اكبر و محرمي زرندي، محمود، قم: الموتمر العالمي لالفيه الشيخ المفيد، 1413 ق، ص 142.
10. كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، محقق / مصحح: غفاري علي اكبر و آخوندي، محمد، تهران: دار الكتب الإسلاميه، 1407 ق، ج2، ص 224، ح 8.
11. ابن حيون، نعمان بن محمد مغربي، دعائم الإسلام، محقق / مصحح: فيضي، آصف، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، 1385 ق، ج1، ص 241.
12. كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، محقق / مصحح: غفاري علي اكبر و آخوندي، محمد، تهران: دار الكتب الإسلاميه، 1407 ق، ج3، ص 501، ح 16.
13. كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، محقق / مصحح: غفاري علي اكبر و آخوندي، محمد، تهران: دار الكتب الإسلاميه، 1407 ق، ج4، ص 60، ح 1.
14. پاينده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول صلي الله عليه وآله)، محقق / مصحح: ندارد، تهران: دنياي دانش، 1382 ش، ص 529.
15. منسوب به علي بن موسي، امام هشتم عليه السلام، الفقه المنسوب إلي الإمام الرضا عليه السلام، محقق / مصحح: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، مشهد: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، 1406 ق، ص 143.
16. قطب الدين راوندي، سعيد بن هبه الله، الدعوات (للراوندي) / سلوه الحزين، محقق / مصحح: ندارد، قم: انتشارات مدرسه امام مهدي (عجل الله تعالي فرجه الشريف)، ص 30.
17. كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، محقق / مصحح: غفاري علي اكبر و آخوندي، محمد، تهران: دار الكتب الإسلاميه، 1407 ق، ج2، ص 487، ح 3.
18. كفعمي، ابراهيم بن علي عاملي، البلد الأمين و الدرع الحصين، محقق / مصحح: ندارد، بيروت: مؤسسه الأعلمي للمطبوعات، 1418 ق، ص 258.