حس خشم و انتقام در در برابر ظلمي كه به ما مي شود، طبيعي به نظر مي رسد؛ اما بخشش و عفو از خطاي ديگران توصيه اي است كه اسلام به آن تأكيد فراوان كرده است.
به گزارش پايگاه فكر و فرهنگ مبلغ، يك نفر از نزديكان خيلي به من بدي كرده است. هر كاري مي كنم كه بتوانم فراموش كنم نمي توانم. به فكر انتقام هستم. چه كنم؟
بنابر روايت ابنا، انسان در برابر رفتارهاي ناشايست ديگران، ممكن است به چند شكل عكس العمل نشان دهد. برخي در مقابل بدي ديگران، مقابله به مثل كرده و بدي را با بدي جواب مي دهند، عده اي نيز پا را از مقابله به مثل فراتر نهاده و با رفتاري بدتر، انتقام مي گيرند. برخي از افراد از خطاي ديگران چشم پوشي مي كنند و آن ها را مي بخشند و در اين ميان عده اي نيز نه تنها از خطاي ديگران مي گذرند كه با انجام كار خوب در حق آنان، گذشت خويش را به حداعلا مي رسانند.
در نگاه اسلام مسلمانان همواره به عفو و گذشت دعوت شده اند و چشم پوشي از خطاهاي ديگران به عنوان يك ارزش اخلاقي تلقي مي گردد. خداوند در قرآن مي فرمايد:
رفتار بد ديگران را به وسيله كار بهتر دفع كن. (1)
امام صادق عليه السلام نيز در كلامي خطاب به عبدالله بن جندب مي فرمايند:
باكسي كه با تو قطع رابطه كرد، رابطه برقرار كن؛ به كسي كه از تو دريغ داشت، ببخش؛ به كسي كه به تو بدي كرد، نيكي كن؛ بر كسي كه تو را ناسزا گفت، سلام كن؛ با دشمنت، منصفانه رفتار كن و كسي را كه بر تو ستم نمود، عفو كن. (2)
تقويت باور
ازجمله اموري كه مي تواند بار سنگين انتقام را از دوش ما بردارد باور به نظام هستي و ابتناء آن بر عدالت است. وقتي انسان نسبت به مهرباني خداوند و عدل الهي يقين يابد اجراي عدالت را بر عهده او خواهد گذشت چراكه مي داند او هرگز ضرر نمي كند. باور به جهان آخرت و روز حساب، نقش بسيار مهمي در كاهش ميل به انتقام دارد.
تقويت عمل
كينه، انسان را از حركت در مسير مستقيم بازمي دارد و او را متوقف مي كند. به همين دليل انسان عاقل به جاي تمركز بر كينه و انتقام، بر انجام عمل خير متمركز مي شود و با تمسك به عمل و فضائل اخلاقي رشد روحي خويش را تقويت مي نمايد.
مديريت خشم
شخصي كه اهل انتقام است همواره خشم در وجودش همچون آتش زير خاكستر آمادة شعله ور شدن است؛ بنابراين لازم است انسان براي رفع اين حالت به مديريت خشم پرداخته و با ورزش و فعاليت هاي علمي، هنري و... ذهن را مشغول كند تا از صرافت انتقام بيفتد.
فوايد عفو
1. آرامش
انساني كه از خطاي ديگران مي گذرد، در وهله اول آرامش را به روح خويش هديه مي دهد و سپس از طريق اغماض و عفو خويش، ديگران را شرمنده و پشيمان از رفتار بدشان مي كند.
2. جلب محبت و عفو الهي
اولين سود بخشش ديگران، نصيب خود انسان مي شود؛ چراكه اين امر اسباب بخشش الهي را فراهم مي كند. قرآن دراين باره مي فرمايد:
و بايد عفو كنند و گذشت نمايند؛ مگر دوست نداريد كه خدا بر شما ببخشايد؟ (3)
3. تبديل دشمني ها به دوستي
از ديگر فوايد عفو، تبديل خصومت ها به دوستي ها است. قرآن دراين رابطه مي فرمايد:
رفتار خوب و بد (ازنظر تأثير) برابر نيستند. با كارهاي بهتر، از كارهاي بد پيشگيري كن كه در اين صورت آن كس كه با تو دشمني دارد، همانند دوست صميمي تو خواهد شد؛ ولي به اين مرتبه بلند نرسند، مگر آن كساني كه صبر دارند و داراي حظّ وافري (از كمال انساني) هستند. (4)
4. كسب عزت
جابر از امام باقر (عليه السلام) نقل مي كند كه فرمودند: سه چيز است كه خداوند به سبب آن ها به انسان عزت مي دهد: گذشت از كسي كه به انسان ظلم و ستم كرده و اعطاء و بخشش به كسي كه او را محروم ساخته و ارتباط باكسي كه قطع ارتباط كرده است. (5)
عوارض انتقام
1. انتقام نه تنها انسان را به آرامش نمي رساند، بلكه كينه و كدورت را در وجود او پررنگ تر مي كند.
2. شخصي كه انتقام مي گيرد روابط خود با ديگران را وارد يك چرخة معيوب و بي پايان دشمني و خصومت مي كند. در حقيقت انتقام او به احتمال زياد دوباره منجر به انتقام طرف مقابل مي شود و كينه روي كينه جمع خواهد شد.
3. تصور شخص از انتقام اين است كه با انتقام به حس برنده شدن دست خواهد يافت، غافل از اينكه با انتقام احساس پوچي، عذاب وجدان، گناه و تشديد خشم، سراغ او مي آيد.
4. در انتقام خواه ناخواه آسيب به ديگري مطرح مي شود و اين آسيب مي تواند در ابعاد جسمي، روحي، مادي و معنوي متصور گردد. در تعامل با ديگران آسيب رساندن اگرچه از روي انتقام و با اين توجيه باشد كه چون او آسيب رسانده من هم مي خواهم آسيب برسانم، باز هم روش مناسب اخلاقي نيست و با انجامش اصول بنيادين اخلاقي زير سؤال مي رود.
5. در نگاه دين حتي آن هايي كه اهل خطا هستند فرصت بازگشت دارند؛ اما انتقام اين فرصت را از اهل خطا مي گيرد و بستر دشمني بيشتر را فراهم مي كند. كسي كه خطا كرده تا وقتي با انتقام روبرو نشده احتمال پشيماني و بازگشت به مسير اخلاقي براي او بيشتر است، اما وقتي مورد انتقام قرار گرفت به دليل تشديد خصومت او هم فرصت پشيماني و توبه را از دست مي دهد.
6. هر مشكلي كه در زندگي انسان ايجاد مي شود مي تواند فرصتي براي تمرين فضائل اخلاقي باشد. رنجي كه از جانب ديگري به انسان مي رسد نيز مي تواند ويژگي هاي اخلاقي چون صبر، كظم غيظ و تاب آوري انسان را بالا ببرد.
نتيجه گيري:
در نظام ارزشي اسلام و در احكام اخلاقي توصيه شده تا مؤمنين با همديگر روابط دوستانه داشته باشند و از اين طريق روح مهرباني و دوستي در متن جامعه تزريق گردد. بخشش ديگران نه عملي از روي ضعف، بلكه نشانه يك انتخاب آگاهانه است. انساني كه از انتقام چشم پوشي مي كند به عدل الهي يقين دارد و مي داند كه در اين معامله هرگز ضرر نخواهد كرد. عفو و گذشت از خطاي ديگران منجر به دستيابي شخص به آرامش، جلب رحمت الهي و تبديل دشمني ها به دوستي ها مي گردد و بالعكس انتقام، كينه و كدورت ها را افزون نموده، بركت را دفع و آسيب هاي روحي و رواني ايجاد مي كند.
پي نوشت ها
1. اِدْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَهَ، مؤمنون، آيه 96
2. صِلْ مَنْ قَطَعَك وَاعْطِ مَنْ حَرَمَك وَ اَحْسِنْ اِلي مَنْ اَساءَ اِلَيْك و سَلِّمْ عَلي مَنْ سَبَّك وَ اَنْصِفْ مَنْ خاصَمَك وَ اعْفُ عَمَّنْ ظَّلَمَك، الحراني، علي بن الحسين بن شعبه، تحف العقول، بتصحيحه والتعليق عليه: الغفاري، علي اكبر، قم، مؤسسه النشر الاسلامي، الطبعه الثانيه، 1404 ق، ص 305
3. وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللّهُ لَكمْ، نور، آيه 22
4. وَلاتَسْتَوي الْحَسَنَهُ وَلا السَّيِّئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِي اَحْسَنُ فَاِذا الَّذِي بَيْنَك وَ بَيْنَهُ عَدوَهٌ كاَنَّهُ وَلِي حَمِيمٌ وَ ما يُلَقّيها اِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَ ما يُلَقّيها اِلاَّ ذُوحَظٍّ عَظِيم، فصلت، آيات 34 و 35
5. ثَلَاثٌ لَايزِدِ اللّهُ بِهِنّ الْمَرْءَ اِلَّا عِزّاً: اَلصَّفْحُ عَمّنْ ظَلَمَهُ وَ اِعطَاءُ مَنْ حَرُمَهُ وَ الصِّلَهُ لِمَنْ قَطَعَهُ، كليني، محمد بن يعقوب بن اسحاق، الكافي، محقق / مصحح: غفاري، علي اكبر و محمد، آخوندي، تهران، دارالكتب الإسلاميه، چاپ چهارم، 1407 قمري، ج 2، ص 109، باب (العفو)